دسته: حفاظت از زیستگاه

موسسه حافظان حیات‌وحش سَروین با امضای تفاهمنامه‌ای بلندمدت با شورای اسلامی روستای قلعه بالا، پروژه‌ای کلیدی را برای احیای زیستگاه‌های تخریب‌شده حاشیه ذخیره‌گاه زیست‌کره توران به عنوان یکی از زیستگاه‌های کلیدی یوزپلنگ ایرانی کلید زد. این همکاری، که با هدف ایجاد اولین مرکز تحقیقاتی و اجرایی سَروین در راستای Ecosystem Restoration شکل گرفته، تلاشی است برای تولید نهال‌های بومی و بذرهای گیاهان مرتعی، هم‌راستا با برنامه دهه احیای زیستگاه‌ها (2021-2030) سازمان ملل متحد.

روستای قلعه بالا، که در مسیر ثبت جهانی یونسکو به عنوان روستایی پیشرو در حفاظت از محیط‌زیست حرکت می‌کند، میزبان این مرکز خواهد بود. زمینی متعلق به آقای موسی عجمی، از بومیان منطقه، برای راه‌اندازی گلخانه‌ای اختصاص یافته که نهال‌ها و بذرهای بومی منطقه را تولید خواهد کرد. این اقدام، گام نخست برای بازسازی اکوسیستم‌های کویری از توران تا میاندشت است و الگویی برای همکاری نزدیک با جوامع محلی ارائه می‌دهد.

سَروین متعهد شده است تا مشاوره‌های تخصصی محیط‌زیستی ارائه دهد و در کنار شورای روستا و خانه محیط زیست قلعه‌بالا فعالیت کند. شورای قلعه بالا نیز با حمایت اداری و ایجاد هماهنگی‌های محلی، زمینه‌ساز اجرای موفق این طرح خواهد بود. این همکاری نه‌تنها به احیای زیستگاه‌ها کمک می‌کند، بلکه چشم‌اندازی برای توسعه پایدار در زمینه‌هایی مانند مدیریت هوشمند منابع آب، آموزش کشاورزان، و مقابله با تغییر اقلیم ترسیم می‌کند.

این پروژه، که با حمایت اهالی و شورای قلعه بالا پیش می‌رود، می‌تواند به الگویی برای سایر مناطق حاشیه ذخیره‌گاه زیست‌کره توران و سراسر کشور تبدیل شود. ما در سَروین باور داریم که حفاظت از طبیعت و توانمندسازی جوامع محلی، دو روی یک سکه‌اند. از همراهی صمیمانه شورای اسلامی، دهیار، و اهالی قلعه بالا سپاسگزاریم و به زودی اخبار بیشتری از پیشرفت این پروژه با شما به اشتراک خواهیم گذاشت.

افزایش زادآوری و کاهش تلفات حیات‌وحش، دغدغه اصلی مدیران در مناطق حفاظت شده است. برای این منظور آن‌ها در مناطق تلاش می‌کنند تا ظرفیت برد منطقه را چه به صورت طبیعی (کاهش فرسایش، مدیریت چرا، مبارزه با شکارچیان، مدیریت منابع آبی و …) و چه مصنوعی (علوفه دهی و …) افزایش دهند. در همین راستا، بسیاری از مناطق، آبشخورهای مصنوعی و حوضچه‌هایی برای جمع کردن آب چشمه‌‌ها ایجاد می کنند. موضوع آب در فصل گرم و علی الخصوص در مناطق گرم و بیابانی نقشی حیاتی در بقای حیات وحش بازی می‌کند؛ با این وجود، طراحی و ساخت آبشخورهای استاندارد با کمترین آسیب و بیشترین دسترسی برای حیات وحش تا به امروز تا حد زیادی مغفول مانده است.
عدم دسترسی پذیری به آب باعث شده است که بسیاری از حیوانات مجبور به حرکت به سمت مناطقی شوند که بتوانند به آب دست پیدا کنند. به عنوان نمونه در محل هایی که کمی آب روی زمین جریان پیدا کرده باشد جمعیت زیادی از پرنده های کوچک جثه بر سر آب دیده می شوند. در نتیجه حل این مشکل به پراکنش مناسب حیات وحش در مناطق کمک شایانی خواهد کرد.
سالیان زیادی است که مناطق حفاظت شده از داشتن یک آبشخور استاندارد برای حیات وحش خود محروم بوده اند. آبشخورهای ساخته شده معایب زیادی داشته و دارند. به همین دلیل تصمیم گرفتیم تا در قالب یک طرح، مشکلات موجود را رفع کرده و یک دستورالعمل برای ساخت آبشخوری استاندارد حیات وحش تهیه کنیم. این آبشخور پس از نهایی شدن طرح، با همکاری اداره کل حفاظت محیط زیست شهرستان جاجرم در پناهگاه حیات وحش میاندشت در استان خراسان شمالی ساخته شد. دستورالعمل منتشر شده، نتایج این طرح و دستاوردهای آن پس از دو سال پایش است.
این دستورالعمل مخصوص زیستگاه‌های بیابانی است و می‌تواند برای سایر زیستگاه‌ها به تناسب گونه و مصالح مورد استفاده و… تغییراتی را بپذیرد.
در صورتیکه پیشنهادی برای بهبود این طرح داشتید، با ما در میان بگذارید.

دستورالعمل ساخت آبشخور حیات

1 فایل 3.01 MB

دانلود

آذر ماه سال جاری و بعد از شش سال، یوزپلنگ مجددا در پناهگاه حیات‌وحش میاندشت ثبت شد. یوزپلنگ‌های ثبت شده در آن زمان به دلیل وجود فاصله زیاد قابل شناسایی نبودند ولی تصویری که پنج روز پیش توسط دوربین‌های تله ای اداره کل محیط‌زیست خراسان شمالی ثبت شد نشان داد این یوزپلنگِ مادر، هلیاست. البته در تصویر دو توله هلیا که امسال به دنیا آمده‌اند، دیده نمی شوند که به احتمال زیاد همراه با مادر جلوی دوربین نیامده‌اند.

یک هفته قبل از تصویر ثبت شده سه یوزپلنگ (مادر و دو توله) خارج از میاندشت دیده شدند که با همت محیط‌بانان، همیاران و محلی‌ها از احتمال تصادف آنها جلوگیری شد. تصویر هلیا این حدس را تقویت می‌کند که این خانواده همان خانواده هستند و خوشبختانه مجدد به منطقه امن میاندشت بازگشته اند.

هلیا، یوز ماده‌ پنج ساله و جوانی است که سال 98 به دنیا آمد. او دختر هرب، ماده یوز موفق و مسن محدوده ذخیره‌گاه توران است که برای دومین بار مادر شده است. او توله نر خود را سال گذشته در تصادف جاده ای از دست داد و توانست امسال دو توله دیگر به دنیا آورد.

دورترین نقطه ای که ما هلیا را ثبت کردیم زمانی بود که با دو توله اش در سال 1401 دربخش پناهگاه حیات‌وحش ذخیره‌گاه زیست کره توران در استان سمنان به سر می‌برد که با نقطه کنونی اش در قلب پناهگاه حیات‌وحش میاندشت در استان خراسان شمالی در حدود 132 کیلومتر فاصله هوایی دارد. (اسلاید سوم). این میزان جابجایی یوزپلنگ‌ها تنها در زیرگونه آسیایی این گونه دیده می شود که حفاظت از آن در کویر مرکزی ایران را به مراتب دشوارتر می کند.

هلیا بار دیگر به همه ما نشان داد که یوزپلنگ‌ها تا چه میزان می توانند خارج از تصورات ما حرکت کنند. نصب ردیاب ماهواره‌ای امروزه به یک الزام در حفاظت تبدیل شده چرا که تنها راهی است که میتواند ما را از این الگو آگاه‌تر کند. به طور قطع برای حفظ اندک یوزهای باقی مانده نیاز به اطلاعاتی فراتر از حدس و گمان‌های امروزمان داریم.

امید داریم بازگشت هلیا به میاندشت نشانی از انتخاب این زیستگاه برای رها کردن توله هایش و ایجاد یک جمعیت جدید در این منطقه مطلوب باشد.

مثل همیشه از مدیر شهرستان جاجرم و تمامی محیط بانان دلسوز منطقه که با عشقشان به بازگشت یوزپلنگ، منطقه را مهیای حضور این گونه کرده‌اند و پشتیبانی مدیرکل محترم استان سپاسگزاریم.

دهه 2021 تا 2030 توسط سازمان ملل به اسم احیا یا بازسازی اکوسیستم نامگذاری شده است. بازسازی اکوسیستم به معنای کمک به بازیابی اکوسیستم‌هایی است که تخریب یا نابود شده‌اند و همچنین حفاظت از اکوسیستم‌هایی که همچنان سالم و دست‌نخورده باقی مانده‌اند.

زیستگاه‌های ما در ایران نیز از این قائله مستنثنی نیستند و به دلایل مختلفی مثل فعالیت‌های انسانی یا اثرات تغییر اقلیم و… دچار تخریب‌های گسترده تا جزئی شده اند. با احیای زیستگاه‌های تخریب شده می‌توان به حفظ تمام گونه‌های آن زیستگاه دست یافته و از طرف دیگر تاثیر مستقیمی بر روی کیفیت زندگی ساکنین اطراف این زیستگاه‌ها نیز خواهد داشت.

ما در سروین امیدواریم بتوانیم بخش اعظم فعالیت‌های خود را به احیا و بازسازی زیستگاه‌ها، مخصوصا زیستگاه‌های یوزپلنگ اختصاص دهیم.

خبر مشاهده مجدد یوزپلنگ در پناهگاه حیات وحش میاندشت پس از شش سال اشک شوق افراد زیادی را جاری کرد. افرادی که در این سال‌ها دست از حفاظت نکشیدند و وضعیت منطقه را روز به روز بهتر از دیروزش کردند.

رشد چند برابری طعمه، مدیریت مثال زدنی منابع آبی، تقویت پوشش گیاهی و … و ثبت چندین باره یوزپلنگ در مرز و نزدیکی منطقه در سال گذشته که انتظار حضور یوز در داخل منطقه را بسیار بالا برده بود.

نباید حضور امروز یوزپلنگ در میاندشت را فقط به چشم یک ثبت حضور پس از سالها دید. نکات مهمی وجود دارد که اهمیت این ثبت را صد چندان می‌کند:

• حفاظت از زیستگاه‌های تاریخی دارای پتانسیل را نباید هیچگاه رها کرد. به طور قطع نا‌ امیدی در این میان به سراغ حفاظت‌گران می‌آید ولی قطع کامل حفاظت کار بسیار اشتباهی ست.
• رسیدن یوزپلنگ‌ها به قلب منطقه میاندشت نشان از یادگیری مسیر حرکتی یوزهایی ست که در گذشته بین توران و میاندشت حرکت می‌کردند و این فرض وجود داشت که با از بین رفتن تمام آن یوزها، یوزهای جدید این مسیر را احیا نکنند. این حضور، نوید بخش از سرگیری و احیای این مسیر حرکتی ست، حتی اگر یوزها از منطقه خارج شوند به زودی و در صورت حفظ روند جمعیت، زاده ها در میاندشت جمعیت جدیدی تاسیس خواهند کرد.
• اهمیت حفاظت تمام عیار منطقه بینابینی موسوم به یوزکنام برای رسیدن یوزها به میاندشت بیشتر از آنچه فکر میکنیم ضرورت دارد. حفاظت در حال انجام خوب است ولی اصلا کافی نیست.

این ثبت تاریخی مدیون مدیریت احمد صفرزاده، رئیس اداره محیط زیست شهرستان جاجرم، محیط بانان منطقه، همیاران دلسوز شهر جاجرم و پشتوانه مدیرکل محیط زیست خراسان شمالی است.

پ.ن: رعایت فاصله ایمن برای جلوگیری از وارد شدن هرگونه استرس به یوزپلنگ ها نشان از رفتار حرفه ای فیلم بردار و تیم حاضر دارد. ثبت یک حضور بدون استرس بسیار با اهمیت تر از انجام یک ثبت به منظور تهیه تصویر با کیفیت مناسب شناسایی ست.

تاکنون در ایران، طراحی و ساخت آبشخورهایی که نیازهای تمامی گونه‌های حیات وحش را در نظر بگیرند، بسیار کم انجام شده است. این موضوع به ویژه در مناطق بیابانی و در فصل تابستان اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند.

با توجه به این نیاز، سه سال پیش، با همکاری اداره محیط زیست جاجرم و محیط‌بانان پناهگاه حیات وحش میاندشت، نمونه اولیه یک آبشخور استاندارد طراحی و ساخته شد. هدف از این کار، ایجاد آبشخوری بود که علاوه بر دسترسی آسان برای حیوانات بزرگ و کوچک، کمترین میزان تبخیر را داشته باشد، آب سالمی را تامین کند، هزینه ساخت مناسبی داشته باشد و از نظر ظاهری با محیط طبیعی همخوانی داشته باشد.

نتایج دو سال پایش این آبشخور بسیار امیدوارکننده بوده و الهام‌بخش ساخت آبشخورهای مشابه در ذخیره گاه زیست کره توران شد.

ویژگی‌های کلیدی این آبشخور:

• دسترسی آسان: طراحی آبشخور به گونه‌ای است که حیوانات با اندازه‌های مختلف به راحتی بتوانند به آب دسترسی پیدا کنند.
• کاهش تبخیر: مواد و ساختار آبشخور به گونه‌ای انتخاب شده است که میزان تبخیر آب را به حداقل برساند.
• آب سالم: مواد استفاده شده در ساخت آبشخور هیچگونه آلودگی برای آب ایجاد نمی‌کنند.
• هزینه ساخت مناسب: هزینه ساخت این آبشخور نسبت به سایر مدل‌ها مقرون به صرفه است.
• همخوانی با محیط طبیعی: طراحی آبشخور به گونه‌ای است که با محیط طبیعی سازگاری داشته باشد.

آینده این طرح:

دستورالعمل ساخت این آبشخور برای استفاده در سایر مناطق تهیه شده است و به زودی منتشر خواهد شد. امیدواریم با استفاده از این دستورالعمل، بتوانیم در سراسر کشور آبشخورهای استانداردی برای حیات وحش ایجاد کنیم.

باعث افتخار موسسه حافظان حیات وحش سروین است که همچنان پروژه تامین حقوق دو همیار محیط بان در ذخیرهگاه زیست کره توران را با کمک حامی مالی قبلی آن ادامه میدهد.

حفظ دو نیروی کمکی در بزرگترین و اصلیترین زیستگاه یوزپلنگ آسیایی همواره یکی از بزرگترین دغدغههای ما بوده است از اینکه هتل درب شازده در کنار ما باقی مانده و حقوق این دو همیار محیط بان را تامین میکند بسیار ارزشمند و شایسته تقدیر است.